Actueel

Laat Kamerleden vrij stemmen over EU-kwesties

By 20 mei 2021No Comments

Als je de oudste onder de nieuwe Kamerleden bent, kun je soms wat verder teruggaan in de tijd.

De eerste televisiebeelden die ik me herinner van de Tweede Kamer, waren tijdens de ‘Nacht van Schmelzer’ van 13 op 14 oktober 1966. Hij bracht het kabinet-Cals ten val. Beelden die in onze huiskamer in het Achterhoekse Steenderen kwamen, waren zwart-wit en trillend. 

Schmelzer kreeg het imago van een gladjanus. Ik heb ooit een interview met hem gemaakt. Geen onaardige man. Het viel me op dat zijn woonkamer vol stond met beelden van teckels, in alle vormen en maten. Zijn bijnaam was: de teckel.

Ik moest hieraan terugdenken op mijn eerste werkdag als lid van de Tweede Kamer. Die is intussen geboekstaafd als de ‘Nacht van Rutte’. Er viel geen kabinet, want dat was al gevallen. Bijnamen als de teckel laat ik over aan historici. Ik vroeg me wel af: wat is nu het probleem? 

De ‘Nacht van Rutte’ leek een soort therapeutische sessie. Het had iets van een huwelijksbemiddeling tussen de premier, en bijvoorbeeld de politiek leider van D66. Sleutelwoorden waren vertrouwen, intenties, spijt. En heel Nederland kon meekijken naar de politieke huiskamer van het land. En zelf een oordeel vellen.

Politiek draait om macht en beleid draait om geld. Dat is in de hele wereld zo. Maar elk land heeft zijn eigen politieke cultuur om die machtsstrijd te benoemen. Het unieke van de Nederlandse parlementaire cultuur is dat strijd om macht wordt verborgen in intenties, gekwetste gevoelens en moraliteit. Politiek en psychologie gaan in elkaar over.

Andere parlementen hebben andere manieren om pure macht te camoufleren. Ruim 20 jaar geleden werd ik medewerker van Europees Commissaris Frits Bolkestein. Ik moest de betrekkingen tussen Bolkestein en het Europees Parlement ‘goed’ houden. Dat was niet eenvoudig.

Bolkestein praktiseerde in de Tweede Kamer dualisme. Hij week als VVD-fractieleider geregeld af van coalitiestandpunten, tot groot afgrijzen van coalitiepartners Van Mierlo en Kok. Zij waren opgelucht toen Bolkestein naar Brussel vertrok. 

Bolkestein introduceerde zijn Haagse dualisme in Brussel. Dat werd een ‘interessant’ experiment. Want de EU kent enkel ‘politiek monisme’: de filosofie van de ‘ever closer Union’. De EU ontwikkelt zich onomkeerbaar tot een federale Unie waarbij macht vanzelf naar Brussel vloeit. Als een historische wetmatigheid. 

Het Europees Parlement ziet zich daarbij als koning aller parlementen in Europa. Het is een ‘1-meningparlement’: ‘altijd meer EU’. De enige kritiek die is toegestaan luidt: ‘nog meer integratie, sneller en dieper’. Al het andere eindigt op de ‘mestvaalt van de geschiedenis’, om met Marx te spreken.

In de plenaire zaal trok Bolkestein die redenering in twijfel en kapittelde zelfs parlementsleden. Die waren dat niet gewend. Een woedende afgevaardigde uit Hamburg riep terug: ‘Commissaris, U spreekt hier niet tot het Volkscongres van de Chinese Communistische Partij’. ‘We are the European Parliament’!

Het legendarische parlementslid uit Luxemburg, Astrid Lulling, werd ook razend. Zij was populair als voorzitter van de ‘Werkgroep Wijn’ en organiseerde wijnproeverijen met hulp van de wijnlobby. Die werden goed bezocht. 

Zij eiste een laag btw-tarief voor wijn in de hele EU. Want, zo zei ze: ‘wijn is een medicijn’. Maar Bolkestein wees dat af en bepleitte belastingconcurrentie. Lulling werd voor haar wijnpromotie treffend beloond: de ‘bar van de leden’, een belangrijk trefpunt in elk parlement, werd in Brussel naar haar vernoemd: de ‘Astrid Lulling Lounge’.

Brussel telt nog een interessant parlement: de Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers. Nederland en Belgie zijn buurlanden maar hun politieke cultuur zijn totaal verschillend. Ooit vertrok ik naar Belgie om deze ondoorzichtige cultuur te leren kennen. En werd politiek redacteur bij de krant De Standaard. 

Ik kon het enigszins vergelijken want voordien werkte ik bij de NRC als politiek redacteur in Den Haag. Ik herinner me vooral het kabinet Lubbers-III. Lubbers werd gevierd als langstzittende premier, met een plechtige zitting. Iedereen noemde hem geweldig en geniaal. 

Maar daarna ging het vreselijk mis. Alles mislukte en in 1994 strafte de kiezer het CDA af. Zijn internationale ambities gingen daarna in rook op. 

Ik wil niet vervelend zijn, maar wie de titel van ‘langstzittende premier’ heeft, zit diep in de gevarenzone.

De Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers bleek het tegenovergestelde van de Tweede Kamer. Het was rumoerig. In de bar van de leden werd Belgische bieren gedronken en een avondzitting liep makkelijk uit op scheldpartijen. 

Is de Tweede Kamer een ‘huiskamer’; de Kamer van Volksvertegenwoordigers is een ‘dorpskroeg’. 

In beide parlementen ontbreekt helaas zelfspot en zelfrelativering. Daarvoor moet je in Westminster zijn, waar ‘Question Time’ het hoogtepunt van retorica is. Het past in de traditie van Britse universiteitsdebatten. Humor verzacht confrontaties, voorkomt kwetsende woorden. Britten vormen het enige volk dat kan lachen om zichzelf. Zelfs in barre tijden. Zelfspot is Nederlanders helaas minder gegeven. Ze zijn te snel boos en hebben bij alles een mening. Belgen zijn wat handiger. Ze hebben altijd diverse meningen in voorraad. Bij elk moment, de juiste.

In Brussel ligt de machtslijn heel anders dan in Den Haag. Het federale parlement heeft weinig te zeggen. De partijen zijn de baas. De partijvoorzitters, in Nederland onbekende figuren, maken de dienst uit. Zij worden ook wel ‘schoonmoeders’ genoemd. Wie tegen de ‘schoonmoeder’ ingaat, ligt eruit. 

Partij prominenten, die men in Nederland vooral vindt bij VVD en CDA, heten in de Belgische politiek ‘oude krokodillen’. Twee jaar geleden nam de liberaal Herman De Croo afscheid van de politiek. 

Hij begon als parlementslid in 1968 – en had een loopbaan van 51 jaar. De oudste onder oude krokodillen. Maar niet getreurd, zijn zoon Alexander werd daarop Belgisch premier. De familiedynastie wordt voortgezet.

Uiteindelijk werd de machtsvraag beantwoord door premier Jean-Luc Dehaene, een machtspoliticus in een land met zes regeringen. Hij was de laatste premier die het hele buizenwerk op elkaar kon aansluiten. Zijn bijnaam: ‘de loodgieter’. Hij zei ooit tegen me: ‘Politiek gaat om meerderheden. En al de rest, dat is poezie’.

Inderdaad, daar gaat het in Nederland natuurlijk ook om. Al de rest is moralisme. De meeste premiers en partijleiders willen dichtgetimmerde regeerakkoorden. Dat maakt regeringsfracties per definitie tot een gevangenis en veroordeelt een parlement tot enkel ‘parlare’. 

Anderen willen de rollen omkeren: het parlement regeert. Dat is ook niet goed. Zie de Vierde Republiek in Frankrijk van 1944 tot 1958. Het parlement regeerde, wat ook wel ‘Un Gouvernement d’Assemblee’ wordt genoemd. 

Echter, een Franse regering hield gemiddeld een half jaar stand. In 1958 was het voorbij en volgde de Vijfde Republiek met generaal De Gaulle. Piramidaal van bovenaf. De Franse regering bepaalt zelfs de agenda van het Franse parlement. Die Vijfde Republiek is er nog steeds. De Franse president is eigenlijk een ‘gekozen Koning’. 

Sta me daarom toe, in alle bescheidenheid, regeerakkoorden op hoofdlijnen voor te stellen. En cruciale vraagstukken over te laten aan de meerderheid van de Tweede Kamer. 

Daartoe behoort ook het thema ‘Europa’. De Tweede Kamer is in het algemeen tegen meer machtsoverdracht naar Brussel. Tegen een transferunie. Maar onder fractiedwang dwingt de regeringscoalitie het parlement toch steeds akkoord te gaan. Tekenen bij het kruisje is verplicht. Zo niet, volgen sancties. En zo vloeit macht naar Brussel. Zie het EU-Noodfonds dat Nederland de transferunie induwt. Het werd bijna geruisloos door de Tweede Kamer geduwd. Vlak voor de verkiezingen. Volgende week stemt de Senaat.

Verklaar daarom EU-thema’s ook tot ‘vrije kwesties’. Net als medisch-ethische kwesties. Laat Kamerleden oordelen ‘naar eigen eer en geweten’. De Kamer vertegenwoordigt met zijn opinie-diversiteit Nederland. 

  • Dit parlement is de ziel van het land. 
  • En moet daarom dit parlement het laatste woord hebben over het lot van het land.
  • Stop daarom het dichttimmeren van bovenaf. 
  • Geef lucht aan wat leeft en wat burgers bezighoudt.

Wellicht is dat de les uit de ‘Nacht van Rutte’. Dank U Voorzitter.

Derk Jan Eppink